زیر ذره‌بین. امید بانوان؛ در یکصد و سی‌وهشتمین جلسه شورای راهبری توسعه شبکه ملی اطلاعات، سید ستار هاشمی، وزیر ارتباطات، رسماً مسئولان جویشگر بومی «ذره‌بین» را مکلف کرد تا ظرف یک هفته، طرح اقتصادی و فنی خود را ارائه دهند. این دستور مکتوب و صریح، فراتر از یک روال اداری، نشان‌دهنده لزوم تصمیم‌گیری بر پایه داده‌های واقعی و عبور از گزارش‌های کاغذی و فریبنده است.

این اتمام حجت، در واقع بهانه‌ای است برای واکاوی یک رنج عمومی و مواجهه با کارنامه سیاه پلتفرم‌هایی که در سال‌های اخیر، تحت لوای حمایت‌های کلان، میلیاردها تومان بودجه را بلعیدند؛ اما در بزنگاه‌های حساس، جز کلافگی و بن‌بست برای مردم دستاوردی نداشتند.

قرنطینه دیجیتال و حبس ترافیک اطلاعات

این فرمان مکتوب، در حقیقت مطالبه جمعی و به‌حق قشری است که در روزهای انسداد شبکه جهانی به بهانه‌های دیپلماتیک یا بحران‌های منطقه‌ای، ناگهان خود را در یک قرنطینه دیجیتال پیش‌فرض یافتند. بر اساس آخرین آمارهای رسمی، جامعه بیش از ۸۶ میلیون نفری ایران در سال‌های اخیر بارها به سمت این پلتفرم‌های بی‌کیفیت سوق داده شدند؛ بسترهایی عقیم که در اوج نیاز کاربران، حتی توانایی پردازش یک جستجوی ساده یا نمایش یک عکس باکیفیت را نداشتند و ثانیه‌های عمر کاربران را در دالان‌های بوروکراسیِ فناورانه خود تلف کردند.

بحران آموزش و فلج شدن اتاق‌های تحریریه

هنگامی که دسترسی به شبکه جهانی محدود می‌شود، جریان زندگی روزمره مردم نیز گویی از دسترس خارج می‌شود. در روزهایی که آموزش‌ها مجازی بود، دانش‌آموزان و دانشجویان برای دسترسی به یک منبع علمیِ ساده آواره وب می‌شدند، اما ناامیدتر از همیشه به بن‌بست «گردو» و «ذره‌بین» می‌رسیدند.

در این میان، صنف خبرنگاران و تحریریه‌های خبری، طعم تلخ این ناکارآمدی را عمیق‌تر چشیدند. برای یک خبرنگار، پویایی خبر به تصویر زنده آن است؛ اما در غیاب یک جویشگر کارآمد، رسانه‌ها ناچار شدند یا به عکس‌های تکراری خبرگزاری‌ها بسنده کنند و یا به نبش قبر آرشیوهای مرده سیستم‌های خود بپردازند؛ روندی اسفناک که عملاً خلاقیت و پویایی رسانه‌های مستقل را به مسلخ برد.

بیت‌المال و ضرورت شفافیت فنی

تقویت خدمات بومی زمانی ارزش دارد که کیفیت، فدای شعار نشود. کاربران حق دارند بپرسند پروژه‌هایی که با بودجه‌های کلانِ شبکه ملی اطلاعات رشد کرده‌اند، چرا در زمان نیاز نتوانستند باری از دوش مردم بردارند؟ این ضرب‌الاجل، فرصتی است تا مشخص شود آیا «ذره‌بین» اصلاً توجیه اقتصادی و فنی برای بقا دارد، یا زمان آن رسیده که ساختار موتورهای جستجوی بومی به نفع دسترسی آزاد و باکیفیت مردم، کالبدشکافی و اصلاح شود؟

سنجش حقیقت با مترِ زمان مفقودشده

موتورهای جستجویی مثل «ذره‌بین» یا «گردو»، به ویژه در بخش سرچ تصاویر، یک فاجعه تمام‌عیار را به نمایش گذاشتند. حالا که وزارت ارتباطات به دنبال شفاف‌سازی است، سؤال اصلی جامعه ایران این است: زمان، انرژی و اعصاب از دست رفته ملتی که در شرایط سخت به این ابزارهای عقیم سوق داده شدند، چگونه جبران خواهد شد؟ این بازرسی فنی باید نقطه پایانی بر تزریق بودجه به پروژه‌های نمایشی و آغاز پاسخگویی به حقوق اولیه دیجیتال مردم باشد.